Pycha? Zazdrość? A może lenistwo? Jakie grzechy popełniają polscy pisarze, strącając jednocześnie własną twórczość w odmęty banału i bylejakości?

Ot, miałem pisać o czymś innym, ale trafiłem na tekst Patrycji Pustkowiak na stronie nagrody literackiej “Angelus”. Jej pierwszą książkę, „Nocne zwierzęta”, nominowano ostatnio do Nike, zaś ona sama popełniła nietakt wytknięcia, co jej się nie podoba w polskiej literaturze. Operowała na ogólnikach, ale i tak – sądząc choćby po komentarzach pod tekstem – parę osób poczuło się dotkniętymi.

Cóż, kłopot w tym, że Patrycja w wielu punkach ma rację. Polska literatura potrafi być nieznośna, a nasi rodzimi twórcy bywają mistrzami w nadmuchiwaniu własnego ego.

Spójrzmy więc, jakie grzechy można wytknąć polskim pisarzom. I co zrobić, żeby nie popełnić tych samych błędów.

Gadulstwo

Przerost formy nad treścią. Językowa bufonada. Lanie wody. Ponoć są to znamiona niedoświadczonych autorów, nie tylko w Polsce. Na naszym podwórku cenimy sobie jednak kwiecistość mowy w sposób szczególny. Być może wynika to z natury języka – jest w końcu skomplikowany i można go nieźle powyginać. Być może ma znaczenie fakt, że nasza tradycja kulturalna obfituje w wielkich poetów, za to prozaicy okupują raczej drugi plan. Nie wiem.

Osobiście obstawiam, że źródłem problemu jest współczesna edukacja. Nawet za moich czasów, przed reformą, zdobywało się dodatkowe punkty za rozlewanie wody. Wypowiedź krótka i na temat mogła wręcz być odebrana jako przejaw małej wiedzy. O ile człowiek nie bełkotał ewidentnie bez sensu, używając dodatkowych słów zwiększał szanse na trafienie w klucz. Po reformie oświaty ten proceder został dodatkowo sformalizowany, dzięki czemu klucze odpowiedzi są oficjalne i obiektywne, podczas gdy wcześniej istniały tylko w głowach nauczycieli. Uczniowie wiedzą, że gdy czują się niepewni w temacie, trzeba koniecznie pierdolić. A nuż nikt się nie połapie.

Trzeba koniecznie pierdolić. A nuż nikt się nie połapie.

Nie pierwszy to raz, gdy system edukacji uczy tylko tego, jak radzić sobie z systemem edukacji.

Czytelnik nie przyjdzie do Ciebie tylko po to, żeby zachwycać się okrągłymi zdaniami i fikuśnym słownictwem. Twoja rola polega na tym, żeby zabrać go w podróż, z której wróci odmieniony. Każde słowo, które zapiszesz, musi służyć temu celowi. Nie znaczy to, że trzeba pisać minimalistycznie – bynajmniej! – ale z całą pewnością trzeba pisać rozważnie. Forma zawsze musi służyć treści. Czytelnikowi powinna pomagać w lekturze. Tobie – powinna pomóc w wyrażeniu zamysłu.

Nigdy, przenigdy, nie staraj się oczarować ludzi swoim słownictwem czy frazą. Nigdy! Jeśli czujesz dumę z własnych umiejętności, to dobrze. Prawdopodobnie zasługujesz. Uważaj jednak, aby ta duma nie przejęła kontroli nad piórem.

Gwiazdorzenie

Pisarze nie są skromnymi ludźmi, powiedzmy to sobie wprost. Nie dziwi to nikogo, kto rozumie, jaką władzę daje pisanie. Zresztą, bezczelności wymaga sam akt zasiadania do pustej kartki z nadzieją, że zapełnimy tę nicość znaczeniem. Wszystkim nam zdaje się oczywiste, że gdzieś tam w świecie są ludzie, którzy z chęcią poznają nasze myśli. Skromny człowiek dałby sobie spokój, ale pisarz musi próbować raz za razem, aż nie odniesie sukcesu. Odrobina pychy i egotyzmu to warunki konieczne w tej profesji.

Właśnie dlatego musisz skupić się na czytelniku. Nie na tym, żeby wycisnąć z niego hołd i uznanie, ale na tym, żeby dostarczyć mu ciekawego doświadczenia. Ostatecznie bowiem nie liczy się ani Twoja osobowość, ani Twoja wiedza, ani nawet wysiłek i chęci. Liczy się tylko efekt końcowy Twojej pracy: książka. Coś, co po napisaniu żyje własnym życiem. Coś, co jest wobec Ciebie zewnętrzne, niezależne – i prawdopodobnie przetrwa dłużej, niż Ty.

To odpycha, gdy pisarz bardziej zajmuje się sobą niż czytelnikiem. A jednak, żyjemy w czasach tak zwanego parcia na szkło. Patrycja Pustkowiak opisuje to bardzo wymownie:

Może się mylę, ale zaryzykuję tezę, że pole literatury opanowała dziś konstytutywna dla naszych czasów postawa znana z jednego z odcinków programu „Rozmowy w toku”: jeden z przepytywanych przez Ewę Drzyzgę bohaterów odcinka zadeklarował, że chce być gwiazdą. Gdy dociekliwa prowadząca zapytała przytomnie: „Gwiazdą czego?”, ten odparł z rozbrajającym uśmiechem: „Czegokolwiek!”.

Chcesz być gwiazdą? Wybierz dziedzinę, która rzeczywiście pozwoli Ci stanąć w świetle reflektorów. Idź kopać piłkę. Naucz się śpiewać. Zajmij się polityką. Albo po prostu zarób kupę kasy – wtedy kupisz sobie własną scenę i reflektor. Jeśli zostaniesz pisarzem, sławy zaznają tylko Twoje opowieści.

Falstarty

Nikt nie lubi czekać, a zwłaszcza pisarz na publikację swojego debiutu! Tymczasem, gdy się człowiek spieszy, to się diabeł cieszy. I nie chodzi tylko o to, że możesz wydać książkę np. z błędami ortograficznymi, jak miało to miejsce w głośnym niedawno przypadku. Chodzi o to, że za dziesięć lat możesz się tej zbyt wcześnie wydanej powieści po prostu wstydzić.

Jestem taka wdzięczna wydawcom, że zignorowali moje dwa poprzednie, niezbyt udane dziełka, dzięki czemu dziś, chodząc po ulicy, nie muszę chować głowy w piasek! Inni nie mieli tego szczęścia. Pamiętam, że kiedy pisałam tekst o mało znanych debiutach uznanych dziś pisarzy, większość z nich sypała iskrami z oczu, sycząc: „Nie, nie rób tego! Ta książka nie istnieje!”

Debiut jest jak kredyt na trzydzieści lat lub jak małżeństwo – na dobre i na złe

Jestem ostatnią osobą, która doradzałaby czekanie na publikację do momentu, gdy autor będzie już „wystarczająco dobry”. Moim zdaniem, książka napisana do szuflady demotywuje bardziej niż książka, która zebrała słabe recenzje. Co więcej, wszyscy rozwijamy się nieustannie – wiadomo więc, że późniejsze dzieła będą lepsze od wczesnych. Biorąc jednak to wszystko pod uwagę, naprawdę nie ma sensu śpieszyć się z wydaniem pierwszej powieści.

Debiut literacki jest jak małżeństwo, albo jeszcze lepiej – jak kredyt na następne trzydzieści lat. W dzisiejszych czasach ludzie traktują takie rzeczy zdecydowanie zbyt lekko (w przeciwnym razie banki już dawno poszłyby z torbami a rozwodów nie byłoby prawie wcale). Nie bądź jak ludzie. Porządnie przyłóż się do pierwszej książki. Czasu nie cofniesz.

Wtórność

To jest problem całej bez mała Polski. Nie jesteśmy specjalnie innowacyjni. Do niedawna zresztą nie musieliśmy być. Po transformacji nie tylko gospodarka odnosiła korzyści z zapóźnienia – kultura również. Nie opłacało się wymyślać własnych rozwiązań, skoro tak tanio można było wszystko importować. Kto pamięta boom książkowy z lat dziewięćdziesiątych, ten wie, o czym mówię. Teraz jednak sytuacja się zmieniła. Pod względem siły ekonomicznej, klasyfikuje się nas jako gospodarkę wysokich dochodów! W sferze kultury – widzieliśmy już chyba wszystko, co świat ma do zaoferowania. Półki księgarń uginają się od książek.

Brakuje nam tylko odwagi. Przyzwyczailiśmy się do tego, że nasza chata z kraja, a więc nie warto ryzykować. Tymczasem każda innowacja niesie ze sobą ryzyko strat. Zainwestujesz dużo, a zyski mogą być małe. Albo – ludziom się nie spodoba i nie zapłacą. Dlatego mamy w Polsce tyle call center, a tak mało porządnych technologicznych start-upów. Po co kusić los?

O ile można z takim podejściem prowadzić hurtownię albo świadczyć usługi księgowe, dla pisarza brak odwagi jest zabójczy. Jeśli będziesz się trzymać tylko utartych ścieżek, nie poruszysz czytelnika. On przychodzi do Ciebie po nowe widoki, po opowieści, których sam nie potrafi wymyślić. Jeśli dasz mu taki banał, jak wszędzie, po co ma do Ciebie wracać? Pójdzie tam, gdzie to samo dają za pół ceny.

Czytelnik nie wróci do Ciebie po banał. Pójdzie tam, gdzie dają to za pół ceny!

Nie znaczy to, że masz szukać oryginalności na siłę. Świat pełen jest starych historii opowiadanych cały czas na nowo. Ale właśnie o to chodzi: dawne mity żyją dlatego, że znajdują nowe wcielenia, a nie dlatego, że są wiernie powielane. Nieważne, o czym mówisz – włóż w to siebie. Włóż wysiłek w to, żeby opowieść miała indywidualność. Zainwestuj w innowacje, jeśli nie w treści, to przynajmniej w formie. Nie bój się, że coś popsujesz – jeśli wiesz, co robisz, zdążysz to naprawić.

I na bogów, trzymaj się z dala od ideologii! Dzieła wpisujące się w tego typu narrację zawsze są wtórne. Jeśli jakaś ideologia dotarła do Ciebie, to znaczy, że dotarła też do milionów innych. Naprawdę, nie warto marnować czasu na przekonywanie ludzi, że to wszystko wina komuchów, katoli, wyzysku, żydowskich spisków i braku ciepłej wody w kranie. Wszyscy już to słyszeliśmy z mediów. Świat nie jest jednoznaczny, istnieją różne punkty widzenia, a jako ludzie mamy tak naprawdę więcej pytań niż odpowiedzi. Jeśli uważasz inaczej, zostań publicystą, nie pisarzem.

Amatorszczyzna

Chyba wszyscy zaczęliśmy pisać dlatego, że coś nas tchnęło. Po prostu – odruch, chwila uniesienia, nadający impetu pomysł. Być może zainspirowała nas właśnie przeczytana książka. A być może pod wpływem życiowych wydarzeń doznaliśmy jakiejś epifanii. Tak czy siak, jest prawdopodobne, że pierwsze dzieło literackie popełniliśmy pod wpływem nagłego, przybyłego „znikąd” natchnienia.

Jest też więcej niż prawdopodobne, że owo pierwsze opowiadanie okazało się ostatecznie kompletną popeliną.

Mniej więcej tak daleko da się zajechać na współpracy z muzami. Samo natchnienie nie gwarantuje niczego. Dobry pomysł na nic się zda, gdy nie masz umiejętności potrzebnych, by go zrealizować. Musisz poświęcić lata na naukę i zbieranie narzędzi do pisarskiego warsztatu. Kolejne lata – na dopieszczanie samych opowieści. Potrzeba tu pracy, wytrwałości i solidnego rzemiosła. Żadna muza Ci tego nie dostarczy.

A jednak – niezwykle często słychać w Polsce uwagi w stylu „talentu nie da się nauczyć”. „Pisanie albo ma się w sobie od początku, albo nie ma się go wcale”. „Kursy pisania zabijają kreatywność”. Czy ludzie, którzy sadzą takie bzdety, nie chodzili do podstawówki? Nie nauczyli się tam najpierw stawiać literek, potem łączyć je w słowa, aby wreszcie tworzyć zdania i akapity? Zwieńczeniem edukacji w szkole średniej jest esej maturalny. Studiów nie da się skończyć bez pracy dyplomowej. To są już całkiem zaawansowane formy, wymagające i pomyślunku, i jakiejś władzy nad piórem. „Pisanie trzeba mieć w sobie”. WTF?!

Polską kulturę toczy choroba – przekonanie, że natchnienie jest ważniejsze niż rzemiosło

Romantyczne podejście do kultury wyrządziło w Polsce wielkie szkody. Wiara w muzy służy tylko tym pisarzom, którzy różnorakimi metodami dopchali się na parnas. Skoro są uznani, ipso facto są też utalentowani, a więc należy im się taka pozycja. Wszyscy inni to grafomani, których nie wpuszczono dalej niż do przedsionków pałacu prawdziwej Sztuki! Słowem, powinni dać sobie siana, bo przecież nie będą drugim Dostojewskim. Ta idea to, oczywiście, samospełniająca się przepowiednia. Ci, którzy w nią uwierzą, nie będą rozwijać swoich zdolności, nie będą pisać, a więc nie będą mieć cienia szansy na dotarcie na pisarskie szczyty.

Co jednak najgorsze, kult muz w ogóle tworzy złą aurę wokół wszelkich prób poprawienia warsztatu pisarskiego. Nawet jeśli nie kupujesz tej ściemy – i tak masz w plecy. Przecież uznany pisarz nie będzie się zniżał do tego, żeby dzielić się z Tobą swoją wiedzą. Dla niego to nawet ujma, gdy analizuje własne metody twórcze. Talent to dar od niebios, a nie godzi się zaglądać bogom do gara. Ostatecznie więc, im więcej ludzi stara się łapać muzy za ogon, tym większa amatorszczyzna w kulturze. Tym więcej twórców musi odkrywać koło na nowo. Wreszcie – tym mniej rzeczywistych talentów ma szansę na zrealizowanie.

Nie bądź amatorem zadowolonym z własnej amatorszczyzny. Rozwijaj się, ćwicz, szukaj źródeł wiedzy (nasz blog to za mało!). Ale przede wszystkim – dziel się z innymi tym, co wiesz. Niczego nie stracisz, a w kulturze będzie dzięki temu więcej otwartości i mniej ściemy.