Czytasz książki?

Jeśli tak, to masz teraz dobry powód by rozsiąść się  wygodnie w fotelu i założyć ręce za głowę. Możesz też skrzyżować nogi, jeśli chcesz. Oto jesteś częścią elitarnej w tym kraju grupy ludzi czytających (7%). Nie dość, że czytasz w ogóle, to zapewne z roku na rok czytasz więcej, podczas gdy reszta społeczeństwa czyta wciąż mało albo wcale. Tak, to jest moment, kiedy możesz zamknąć oczy i upajać się tą myślą – należysz do czołówki. No dobrze, a teraz wypuść powietrze i przypomnij sobie, po co właściwie czytasz.

Już?

W takim razie pozwól, że wyjaśnię Ci, dlaczego warto zostawić tę wiedzę dla siebie.

Ustąp miejsca czytającemu

Przynależność do elity, czyli do czytelników, to w gruncie rzeczy niefartowna okoliczność. Na czym polega problem? Ano na tym, że elity kulturalne lubią myśleć, że są od motłochu lepsze. Tu często wcale nie chodzi o czytanie, jak mogłoby Ci się z początku wydawać. Dla wielu to po prostu sposób na dowartościowanie się!

Moja teza na dziś?

To nie ci, którzy nie czytają, dybią na dobre imię książek, ale ci, którzy zapomnieli, po co to robią.

„Ubolewam nad faktem, że czytanie książek przestało w obiegowej opinii należeć do wyrafinowanych zainteresowań. Moim zdaniem należy. To jest hobby elitarne – dla ludzi inteligentnych, ciekawych świata, o bogatej wyobraźni, szerokich zainteresowaniach.”

( źródło: ujagny.blog.pl)

„Sama bardzo lubię czytać, dlatego nie wyobrażam sobie jak można w ciągu roku nie zajrzeć do żadnej książki, co czyni praktycznie większość Polaków.”

( źródło: www.polskathebest.pl)

Powyższe fragmenty to esencja artykułów, których autorzy przytaczają dane Biblioteki Narodowej i utyskują na marną kondycję czytelniczą społeczeństwa. Wszystko po to, by na końcu mogli wystawić sobie laurkę, że oto należą do tej lepszej części ludzkości. Lepszej, a więc zasługującej na więcej. Problem z pewnością nie dotyczy całej elity, bo jak już zapewniłem – wielu należy do niej „nieświadomie”. Niestety są też w pełni świadome własnej elitarności bufony, które swoją osobą nie zachęcają innych do czytania, a jedynie sprawiają, że książkę w tym kraju nadal podpiera ciężki koturn.

Najgorsze jest to, że to właśnie ci wpadają czasem na podstępny pomysł, by na poły walczyć o szlachetną ideę czytelnictwa, a na poły o własne przywileje.

„Czytam, więc wiem.” „Ustąp miejsca czytającemu.” „Czytaj-podrywaj!” „Empikowa kuracja książkowa” „Nie czytasz, nie idę z tobą do łóżka!” W przypadku tego ostatniego zastanawiam się, kto w takiej sytuacji ma poważniejszy problem…

Tak przedstawia się kontekst i retoryka większości kampanii promujących czytelnictwo w Polsce. Z jednej strony widzimy zrozpaczonych ludzi, którzy sięgają po książkę dopiero przymuszeni towarzysko. Z drugiej strony widzimy takich, których kontakt z książką uwzniośla w oczach innych, szczęśliwie oddalając od przeciętności. Trudno tu znaleźć tych, którzy czytają po prostu dla siebie, dla samej przyjemności czytania. Dlaczego? Bo są zbyt pochłonięci książką, by zastanawiać się jak z nią wyglądają i do której grupy mieliby przynależeć?

Można odnieść wrażenie, że owa loża szyderców chce w rzeczywistości pozostawać w mniejszości, bo tylko wtedy może być prześladowana i tylko w nierównej walce o nowych czytelników może czuć się tak… romantyczna i niezrozumiana. Co więcej, jest chyba zazdrosna o to, że nieczytający zwykle skupiają na sobie większą uwagę, niż ona sama. No bo kto by tam chwalił i mierzwił włosy książkowego mola? Kto by tam chciał wzdychać do walecznych rycerzy prawdy? A może faktycznie elitarna grupa czytelników stanowi już dzisiaj takie dobro publiczne, że powinniśmy na nich dmuchać i chuchać, ustępować im miejsca w tramwaju by nam nie zmarnieli i nie nabawili na starość żylaków. W końcu ktoś musi tworzyć warstwę inteligencji w tym kraju, a lepiej, żeby zdrowo nam rosła, prawda?

Zaczytani artyści i sportowcy

Robert Gonera, ubrany w długi czarny trencz i fedorę z szerokim rondem, przedziera się konspiracyjnie po korytarzach Wrocławskiego dworca. Robert Leszczyński leży w łóżku, z zadowoleniem kartkując książkę, a obok niego wtórują dwie roześmiane niewiasty – również z książkami. Przekaz obrazujący takie fantazmaty oddala nas od rzeczywistości i w swojej formie nie różni się niczym od reklamy sieci Play, bądź od billboardu zachęcającego do wzięcia udziału w castingu do X-Factora. Reklama społeczna to z założenia coś więcej niż śpiewanie o promocji tanich rozmów, czy też możliwość zobaczenia na żywo ulubionego jurora w swoim mieście.

Tu, w przypadku walki o wzrost czytelnictwa, alarmowanie problemu przypomina cały alfabet dobrych manier dla nastolatka – Nie czytasz? Toż to nie uchodzi! Tymczasem treść kampanii trafia najczęściej do tych, którzy już czytają, więc jest to w gruncie rzeczy przekonywanie już przekonanych. Pozostali treść kampanii traktują na równi z wizytą domowego świadka Jehowy, który puka do drzwi i mówi od progu, że poznał jedyną i słuszną PRAWDĘ, a potem grzmi, że za brak posłuszności pozostanie srogi gniew boży. Nie wypada sprzeciwiać się opatrzności!

Z tą lekturą Ci nie do twarzy

Idąc dalej, jeśli już czytasz, to dobrze byłoby sięgać tylko po dobre książki! Bo odtąd oczy demiurgów będą zwrócone w Twoją stronę. Tak, mówię o tych ludziach, którzy lubią wytykać innym brak odpowiedniego rozeznania, zaniżone gusta albo małe ambicje czytelnicze.

Czy w związku z tym czytelników trzeba estetyzować, jak to się zwykło robić z wieloma innymi rzeczami? W tym rozumieniu dziewczyna czytająca harlequina dołączonego do gazety jest tym samym pogwałceniem dystynkcji, co zrogowaciała pięta wystawiona na widok publiczny?

– Oj nie kochana, w tym nie będzie Ci do twarzy, sięgnij lepiej po Murakamiego i nie zapomnij włożyć go do torby z przezroczystymi kieszeniami na książki. A i pamiętaj, że teraz w literaturze światowej jest głośno o nigeryjskiej pisarce Chimamandzie Ngozi Adichi. Wiem, że trudno to wymówić, mi też na początku nie wychodziło.

Faszyzm kontra tolerancja

„Pan Tadeusz” jest fantastycznym tekstem, jak się go przeczyta bez nadętej atmosfery wprowadzanej na lekcjach. Tam jest kupa fantastycznego dowcipu. Scena ze zdejmowaniem mrówek to rewelacyjne odwrócenie etosu rycerskiego i ratowanie damy serca. Od tego trzeba zaczynać „Pana Tadeusza”, a nie od koncertu Wojskiego, bo kogo to obchodzi. Trzeba uczniów zanęcić, a nie dyktować do zeszytu, że „wzbogaca i zachwyca”.

(źródło: polska.newsweek.pl)

Dzisiaj czytanie, tak jak inne rozrywki, którym oddają się ludzie, musi koniecznie wiązać się z samoczynnym wstępowaniem do danej społeczności. W tym wypadku regularne czytanie książek mimowolnie nominuje nas do elity czytelniczej w tym kraju. Podążając tym tokiem rozumowania przekonamy się, że np. fani fantastyki to klasyczni nerdowie, czytelnicy Wired i Slashdota, którzy mają w zwyczaju sprzeczać się o różne niuanse z historii Elfów Wysokiego Rodu. Z pewnością jest to pokłosie rzeczywistości tzw. mediów tożsamościowych, gdzie z kolei czytelnicy „Newsweeka” są lewicowymi antyklerykałami, zaś ci, którzy zaczytują się „W sieci” czy „W polityce”, najpewniej zasilają szeregi zmurszałej prawicy.

Szkoła w podobny sposób faszyzuje postrzeganie książek. Kanon lektur jest jedyną i słuszną drogą dla budowania wspólnej tożsamości, takiej jakiej życzyliby sobie poloniści i ministerstwo. Licealistów, którzy nie potrafią utożsamiać się z lekturami (nawet jeśli je usłużnie czytają) z miejsca wypędza się na samotną tułaczkę po pogrążonych w mroku stepach, gdzie odtąd mają rozpoznawać niewyraźne kształty i wypatrywać wschodzącej jutrzenki.

Naprawdę budujemy dzięki temu wspólną tożsamość?

Obecnie stoimy raczej w dużym rozkroku, bo z jednej strony chcemy wychowywać kolejne pokolenia na pragmatyków, sprawnie odnajdujących się na rynku pracy, ekonomizujących każdy aspekt życia, a jednocześnie chcemy karmić ich prawdami polskiej XIX wiecznej wsi. I mamy pretensje, bo uczeń nie wczuwa się w animozje państwa Korczyńskich i Bohatyrowiczów. A wszystko dlatego, że latami wpajano nam przekonanie, że książka to jedyny kontakt z kulturą.

Sam mam nienajlepsze wspomnienia ze szkoły, gdzie kazano stać nam na baczność i recytować „W Weronie” Norwida – za WŁAŚCIWĄ interpretację była przewidziana najwyższa ocena. W czasie, gdy moi koledzy i koleżanki wczuwali się w „Przedwiośnie”, ja czytałem z rozognionymi oczami „Księgę strachu” Nienackiego w przekonaniu, że popełniam jakąś herezję, i że nie powinienem się w ogóle do tego przyznawać. Gdy sięgnąłem po „Pamiętnik orchidei” Kałużyńskiego, czy potem po „Barbarę Radziwiłłównę (…)” Witkowskiego, to się z kolei załamałem, bo stwierdziłem, że jestem zwyczajnie za głupi na takie książki. Słowa moich nauczycieli dzwoniły mi wtedy w uszach i czułem, że to co robiłem do tej pory, to były wyskoki zbuntowanego chłopca, który „Zbrodnię i karę” postawiłby na półce obok kryminałów (chyba jedyna książka z polecenia szkoły, którą z ciekawością przeczytałem). Niedawno Witkowski przyznał, że „Barbarę …” pisał bardziej po to, by taki autorytet jak Maria Janion zarekomendowała ją na odwrocie okładki, a dzisiaj już wie, że niewielu czytelników docenia takie wydarzenia z życia autora. Michał jest dziś blogerką modową.

Więc jeśli Witkowski może pisać kryminały i pozować do zdjęć w kapeluszu z kurzą łapką, przypiętymi kartkami na mięso i orderem, to tak samo Ty, drogi czytelniku, możesz bez skrępowania sięgnąć po kolejną książkę przeklętego Paulo Coelho czy Dana Browna. Nie żartuję. Czytasz właśnie Harry’ego Pottera? Żaden wstyd – czytasz go dla siebie. Nie po to, by za chwilę przeczytać całą „Sagę o Ludziach Lodu” i perorować, że fani Pottera to lamusy i gówno wiedzą o świecie czarów. To już lepiej żeby dzieciaki przezywały się mugolami, gdy któreś z nich nie czyta książek. Tak. Dzieciaki stanowią tutaj jedyny wyjątek. Jeśli czytasz, to rób to dla siebie. Albo dla swoich dzieci, bo w przeciwnym razie dosięgnie je potem surowa kara, gdy zacznie im się kazać obcować z literaturą w szkole – dobre nawyki warto wyrabiać zawczasu.

Czytanie książek, czy obcowanie z literaturą?

No właśnie. Czytanie książek jest dzisiaj rozrywką, którą można bezkonfliktowo postawić obok seriali czy gier komputerowych, a jeśli już mówić o literaturze, to wyłania się przed nami obraz dandysa pokroju Dehnela, którego zapewne czytają inni niepokorni eleganci, siorbiący kawę z porcelanowej filiżanki. Innymi słowy, wkraczając do świata literatury, stajemy się czymś w rodzaju nadczytelników, bo oni już nie tylko czytają, ale także OBCUJĄ.

Ci pretendujący, bądź nowo wstępujący do elity mają nie lada zagwozdkę, bo nie wypada sięgnąć po „Pielgrzyma”, a przecież na „Krytykę czystego rozumu” jest z kolei zdecydowanie za wcześnie. Ale czy to z kolei znaczy, że jeśli przeczytałaś trzy tomy „50 odcieni Greya”, to nigdy nie sięgniesz po coś z drugiego końca bieguna, jak na przykład „Historia oka” Georgesa Bataille?

Warto tu przypomnieć, że droga do ambitnych i wysublimowanych dzieł jest wybrukowana całą masą spospoliciałych książek, które trzeba przeczytać, by docenić sens podróży w głąb literatury. W przeciwnym razie lepiej pójść do muzeum sztuki nowoczesnej – efekt będzie ten sam, ale przynajmniej zażyjemy spaceru. Trudno od razu wiedzieć wszystkim, która droga wiedzie przez złoty środek – jedni powiedzą, że jak lubisz kryminały, to poczytaj sobie Chmielewską, a drudzy z miejsca polecą Krajewskiego.

Wspólnym mianownikiem dla wszystkich powinna być radość, jaką daje czytanie. Krok dalej – to już stwarzanie niepotrzebnych antagonizmów, które odstraszają przyszłych czytelników.

Tak jak miasta powinno budować się na skalę człowieka, żeby nie musiał zadzierać głowy by objąć wzrokiem drapacze chmur, tak samo powinno się czytać to, co przylega do nas w danym momencie, bo przecież bliższa koszula ciału, niż sukmana. Przy okazji warto podkreślić, że czytanie książek może stać się jednym z zainteresowań – nie musi być z miejsca pasją, bez której człowiek zostaje inwalidą, jak to się sugeruje w mediach.

Nikt nie jest za głupi na to, by czytać to, co chce. Proust jest jak północne Indie – jedni wybiorą się tam tylko dlatego, że jest daleko i jest tam fajna babka z koszem na głowie, a inni zachwyceni wcześniej hinduskimi obrzędami pojadą tam, by zobaczyć na żywo ludzi pijących wodę z zanieczyszczonego Gangesu.

Apel obywatelski

Powtórzę: jeśli czytasz, rób to dla siebie.

Nie po to by narzekać, że mieszkańcy Twojego miasta, zamiast wnioskować o dofinansowanie bibliobusu, wybrali kolejną siłownię pod chmurką. Nie po to by wysmażyć kiedyś felieton o załamujących cię statystykach czytelnictwa, ani nie po to by spierać się z „pragmatycznymi” czytelnikami literatury faktu, że beletrystyka jest równie ważna i nie mniej praktyczna. Nie rób tego po to, by potem ogłaszać wszem i wobec, jakie to codziennie toczysz refleksje nad życiem. Nie czytaj po to, by diagnozować na forach internetowych tożsamość czytelników fantastyki, ani nie rób tego po to, by ktoś w swoim przekonaniu włączył Cię do grupy zaangażowanej inteligencji. Nie czytaj po to, by się snobować, że masz na to czas i pieniądze. Nie rób tego po to, by potem utyskiwać z egzaltacją starej panny po polonistyce, że na wakacjach zagranicą to Brytyjczycy, Szwedzi, Niemcy i Holendrzy trzymają na kolanach książki, podczas gdy Polaków widzi się przy barze, jak tłumaczą na migi barmanowi, żeby dolewał więcej wódki do drinków.

Czy naprawdę obchodzi Cię, że w tej chwili Twój sąsiad za ścianą przewraca kartki swojej książki? A może właśnie studiuje instrukcję od elektrycznego grilla? Czy naprawdę skupiasz się tak bardzo na tym, że gość, który nie odróżnia Goddarda od Gotarda, Tomasza Manna od Wojciecha Manna, może być dla kogoś kompletnym zerem i nieudacznikiem? Nawet jeśli w szkole dyktowali mu do zeszytu, że lektura ta wzbogaca i zachwyca? Nos w sos!

Czytanie niczego dzisiaj nie dowodzi i lepiej by pozostało w dobrowolnej sferze przyjemności, jak to replikował Szczepan Twardoch w trakcie spotkania w Muzeum Literatury. Niech każdy pogodzi się z tym, jaki jest i co lubi, bądź też może robić – w końcu tak pięknie się różnimy. W realnym świecie bezwzględnie stojącym pieniądzem i gospodarką ważne jest tylko czytanie umów kredytowych, zaś politycy przygotowujący się do kolejnej kampanii wyborczej wolą się już nie fotografować na tle książek. Jeśli już kogoś chcemy winić za to, że „się nie czyta”, to warto zacząć diagnozę od tych, którzy muszą czytać na głos w obawie, że nie zostaną zauważeni.

Swój wywód zamknę słowami Szymona Hołowni, którymi odpowiedział na pytanie dziennikarza, z czego wynika akurat takie przeżywanie Boga w Polsce i czy nie ponoszą za to winy księża i m.in. ich sposób nauczania na katechezach – posłużyło mi to za idealne zobrazowanie tego, w jakich warunkach przebiega dyskusja nt. niskiego poziomu czytelnictwa w Polsce.

„A dlaczego tylko księża? A wierni to co? Cielęta? Nazywam to podhalańską metodą kontaktu, tzn. oni za bardzo uwierzyli, że są pastuszkami, a my za bardzo uwierzyliśmy, że jesteśmy owieczkami.”

Foto: Rick&Brenda Beerhorst, Flickr, CC BY 2.0