Jeżeli myślisz, że jesteś wolny, nigdy się bardziej nie myliłeś. Jeżeli zaś myślisz, że jesteś zniewolony, jesteś w błędzie jeszcze większym, bo utrwalasz swoje ograniczenia. Stań obok i przyjrzyj się.

Samotna wdowa pełznie przez miasto z ciężkimi siatami. Przed nią jeszcze dwa skrzyżowania i ciąg schodów na czwarte piętro.

A tam czeka na nią mały Teodor. Tata porzucił Teodora na rzecz wiecznej ciszy i Teodor żyje przez to w patologicznej rodzinie. Bo niepełnej. Według definicji patologii społecznej jego mama nie jest w stanie zapewnić mu prawidłowego rozwoju. Za to Grażyna i Zenon z parteru do patologii się nie zaliczają. Nawet jeżeli ich życie składa się z kebabów i oddawania dzieci dziadkom. Jest ich jednak dwoje, spełniają warunki pełnej rodziny. Stereotypy.

Tak samo jest z kształtowaniem wyobraźni.

Od małego uczysz się wzorów, które rządzą światem. O ile większość z nich zdecydowanie przyda ci się zwyczajnie w przeżyciu, o tyle w kwestii wyobraźni jesteś dzień po dniu mordowany. Sadzają cię w wygodnym, ergonomicznym krzesełku przedszkolnym i rozwijają twoją kreatywność nagradzając jednak jedynie te jej przejawy, które mieszczą się w podzbiorach społecznie aprobowanych szablonów. Słoneczko na dziecinnym rysunku zawsze jest żółte, prawda?

Nieświadomie wyrastasz w tych małych szynach myślowych, przyjmujesz konwencję. Dojrzewasz i z czasem odkrywasz w sobie pasję. Chcesz coś światu opowiedzieć, chwytasz więc za ołówek i kartkę.

I tworzysz: rysunkiem, słowem, obliczeniem.

I nagle słyszysz: to już było.

Ej, wszystko już było?

A jak, u ciężkiej cholery, miało nie być, skoro wszyscy trzymają się utartych, bezpiecznych torów? Zwłaszcza „dzisiaj” i pomimo „dzisiaj”. Dziś mamy nieskończone możliwości kreacji, a jednocześnie równie nieskończoną ilość obrońców jedynej słusznej wizji. Nazywam ich Gwardią Ojców Autorów. Nieważnym bowiem jest, czy chcesz swoją historię ubrać w hasające elfy i smoki, pistolet i odznakę, czy płaszcz i szpadę. Każdy z tych światów miał już swoje wielkie momenty, a na ich kanwie całe rzesze kolejnych odbiorców i na nieszczęście twórców, skrzesało pojęcie nienaruszalnej klasyki, na której z kolei opierają dalsze wypełnianie misji pisarskiej.

Co robisz zderzając się z halabardą Gwardii Ojców Autorów?

Ja miotałam się, walczyłam. Czasem o prawo Orka do bycia niebieskim, nie tylko zielonym. Czasem – by Elf był wątłą, obleśną i nienawistną istotą. Odbierałam zbrodniarzom broń, a seksualności fizyczność. I zawsze trafiałam na urzekająco zwarty mur.

Nie wolno ci.

– Dlaczego?
– Bo tak już jest.
– No to może poeksperymentujemy?
– Nie.
– Dlaczego?
– Bo nie!

Ludzie są postrzegani jako istoty rozumne przede wszystkim dzięki swojej umiejętności abstrakcyjnego myślenia. Potrafimy wymyślać kompletne uniwersa, rasy, bronie, technologie, legendy. Kreujemy za pomocą umysłu kształt innych umysłów. Tworzymy iluzje, posiadające potęgę.

A potem pozwalamy zamknąć się w deprecjonujące kreację zasady.

Wszystko już było, bo nie wychodzimy poza ten nawias.

Pozwól umysłowi przetwarzać

Nie mogę pochwalić się udanym debiutem wydawniczym. Nie mogę się nawet pochwalić nieudanym, ale z ręką na sercu mogę powiedzieć, że wyobraźnia to moja dziedzina. Napędza mnie, czasami pcha półprzytomnie przez dobę zapełnioną alternatywnym światem. I prędzej czy później pchnie mnie do debiutu. Tutaj, na Spisku Pisarzy odnajduję narzędzia, motywację do dotykania klawiatury częściej niż ugniatania myśli. Znajduję sposoby, powoli, w swoim tempie.

Chciałabym jednak byś prócz trenowania technicznych (niezwykle ważnych!) elementów twórczości, podobnie jak ja, oszalał z miłości do swoich myśli. Odkrył ekscytację własnymi snami, które miksują to, co było, z tym, co tworzysz nocą w zakamarkach umysłu.

Siła spontanicznego myślenia

Nie wyciszaj idiotycznych z pozoru idei. Nawet najbardziej bzdurne, pchnięte w przestrzeń zderzą się z innymi i w końcu mogą stworzyć coś, co przyspieszy Ci tętno.

Kiedy patrzysz na swojego bohatera, zabierz mu na chwilę wszystkie atrybuty, które czynią go tym, kim jest. Zamień na inne, osadź w absurdalnej sytuacji. Niespójnie z resztą tła. Zobacz gdzie to go zaprowadzi. Taka wycieczka może się nie udać, ale ręczę Ci, że po drodze spotkasz tyle niesamowitych rozwiązań, przedstawisz się nowym postaciom, ukłonisz nowemu pięknu, a ono wezwie kolejne. Wciąż inne.

To również jeden ze sposobów na wyznaczenie granic swojej wyobraźni. Czy potrafisz ożywić tak szalone uniwersum jak Świat Dysku sir Pratchetta? A może delikatnie stawiasz kroki niczym skromny skryba? Nie tylko odnajdziesz w tym mnóstwo zabawy, ale dowiesz więcej o sobie samym. Możesz rozciągnąć odkryte granice, nauczyć się na nowo marzyć.

Po pierwsze z sercem!

Innym sposobem na odblokowanie wyobraźni jest pochwycenie emocji. Brzmi znów banalnie, ale jest czymś, co w moim przypadku zawsze stanowi pierwszy rys opowieści.

Co nazywam pochwyceniem emocji? Często zdarza mi się utknąć myślą przy pojedynczym elemencie, wyłuskanym z otoczenia – i później go zmienić. Przebudowuję ten element zupełnie niezależnie od kontekstu, z którego go wyrwałam. Najlepiej sprawdza się to w przypadku snów. Z reguły nie pamiętamy całości naszych nocnych majaków, ale te najważniejsze momenty, które zapadają w pamięć, zawsze wiążą się z jakąś silną emocją. Ja po raz pierwszy otrzymałam tym sposobem całą historię już za dzieciaka. Z prostego fragmentu, gdzie spadałam w otchłań, w kilka sekund powstała finałowa scena epopei. Kolejne minuty obudowały ten moment konkretnymi postaciami, które były niezbędne do zaistnienia opowieści. Za nimi samoczynnie napłynęły obrazy ich krótkich historii. Tak powstał do połowy zapełniony zeszyt A4, pełen rysunków, legend, map. Pełne uniwersum. I ręczę Ci, że mimo wtórności niektórych elementów, nigdy wcześniej nie czytałam niczego podobnego.

Pochwyć emocję zawartą w jakiejś scenie z życia, we śnie, i pozwól jej się wizualizować. Zobacz ją.

Nowe ze starego

Tyle o sięganiu do studni wyobraźni z bezpośrednim zaangażowaniem. Warto jednak czasem odstawić wiadro i zobaczyć, jak w zebranej w nim wodzie odbija się świat. Sam z pewnością zauważyłeś, że każde spisane słowo, po jakimś czasie odbiera się inaczej. Z reguły odkładamy tekst, żeby wrócić do niego i zredagować, poprawić. Warto jednak przyjrzeć się mu również jako potencjalnej trampolinie dla nowych pomysłów. Najsłabszy nawet tekst ma szanse stać się kołyską dla nowej myśli, dla nowego bohatera. Do tej pory wspominam tekst (słaby strasznie), który – tworzony pod Wielkanoc – zapełnił mi monitor dwójką bohaterów rodem z krzykliwego anime i jajkiem jako centrum fabuły. Dzieciaki były rozdarte, jajko smocze – w trzech słowach kicz, zawał i pożoga. I właśnie tragiczna jakość tej opowieści dała życie Celii, nosicielce smoka, która choć nie doczekała się ani nawet akapitu opowieści, również jest tym, czego na rynku wydawniczym jeszcze nigdy dotąd nie widziałam.

Kontrolowane przywłaszczanie

Skoro nie sięgamy już do własnej wyobraźni bezpośrednio, warto również zająć się imaginacjami innych. Dosłownie. Nawet tutaj, na Spisku było ćwiczenie w podobnym tonie. Weź gotowy element z czyjejś twórczości i zagnieć to ciasto tak mocno, żeby zmieniło się dla ciebie. Ciągle mówimy o wzorowaniu się na najlepszych i jest w tym wiele słusznego, warto też dosłownie sięgnąć po jakiegoś szczególnego bohatera i zmienić go. Zmieniać tak długo aż odkryjesz, że da się to zrobić lepiej. Bo niestety (a może jednak to dobrze?) zawsze się da. Taka wiedza pozwala obudzić do życia wyrafinowaną, bo już wysmaganą okolicznościami postać. Oczywiście wszystko w granicach zdrowego rozsądku. Najważniejsze w tym prawie kuchennym procesie jest samo ugniatanie ciasta. Otwieramy wtedy furtki do alternatywnych dróg, których autor pierwowzoru nie wybrał. Rodzą się pomysły, również te niezwiązane z samym tworzywem.

Najstarsza rada świata

Co jeszcze możesz zrobić dla swojej wyobraźni? Czytać. Zwłaszcza rzeczy dziwne, inne, eksperymentalne. „Finneganów Tren” J. Joyce’a, do której się zabieram, ponoć jest najdziwniejszym dziełem w historii literatury. Zamierzam to sprawdzić, choć może to być pozycja, na którą nie jestem gotowa. Jednak są inne, nieco bardziej popularne tytuły, które odcisnęły swoje piętno na mojej wyobraźni. Peter Watts ze swoim „Ślepowidzeniem”, czy sir Pratchett (z całokształtem twórczości). Znalazłabym kilka innych, jednak tytuły nie są tutaj ważne, bo dla każdego działa inny wzorzec. Ważny jest tutaj sam fakt zanurzania się w odmiennym toku myślenia. To strąca z wygodnej gałęzi „Lubię to” i każe szukać drogi powrotnej.

Wymienione tutaj metody rozluźniania mięśnia wyobraźni są bardzo podobne do porad w kwestii inspiracji.

Osobiście nie lubię słowa inspiracja, bo ilu ludzi tyle jej definicji. A czasem granice w tych definicjach są tak poprzesuwane, że niedaleko niektórym do plagiatu. Ocena tego więc leży w nas samych. Niestety wyobraźnia, mimo że jest naszym wewnętrznym bogactwem, pod tym kątem jest w stanie nas zdradzić. Jej siła bowiem leży w miksowaniu rzeczywistości.

To jak? Wszystko już było?

Właśnie: miksowaniu. To jest sedno sprawy i miejsce, w którym najczęściej się potykamy. Nawet ja, przy całym moim zakochaniu we własnych snach, staram się pamiętać, że nie pochodzą one z przepastnej studni cudownych historii. Nie jestem obdarzonym talentem i szczęściem wędkarzem, który wyławia perły zamiast szczupaków. Wszystko, co do nas przychodzi… i tak już było. I tutaj właśnie odkrywamy, że nie jesteśmy tak wolni jakbyśmy chcieli, bo wszystko co serwuje nam umysł, czy to za dnia, czy w nocy, na trzeźwo, czy pod wpływem – to tylko zaabsorbowane sceny. Z życia, filmu, innej książki. To pewnego rodzaju nieświadoma niewola. Lub, jak kto woli, ignorancja względem zasobów podświadomego Bibliotekarza.

Nie jesteśmy jednak od niej bezwzględnie zależni, przekraczając ograniczenia w budowaniu wyobrażeń, naciągamy tego Bibliotekarza na jeszcze jeden megabajt danych więcej. I jeszcze jeden. A posiadać więcej składników do tworzenia historii, które poruszą, oznacza wygraną w przedbiegach.

Kiedy uwolnimy się, chociaż częściowo, spod jarzma narzuconych na wyobraźnię ograniczeń,pozostaje nam tylko należycie uwiecznić ideę.

Owdowiała kobieta dotarła do Teodora i gotuje mu danie, o którego istnieniu Grażyna z parteru nawet nie ma pojęcia. Na parterze dziatwa zażera się frytkami, w akompaniamencie utyskiwań babci. Na ceny, na służbę zdrowia, na bezbożne czasy. Starsza kobieta zszywa podarte spodnie dziewczynki. Niechlujnie, naprędce, wciąż komentując jej dokazywanie na pobliskim garażowisku.
– Co ludzie powiedzą… – syczy, ssąc ukłuty palec. – Taka pannica, a po samochodach skacze!
– Babciu, ale bawiliśmy się w Harrego Pottera…
Protest dziewczynki ledwie przebija się przez barierę pochłanianych frytek. Ścigają się z bratem o te najdłuższe.
– Przestań się pierdołami zajmować, pouczyłabyś się. Jak tak dalej pójdzie to nawet w sklepie roboty nie dostaniesz.
Kilkulatka milczy, patrząc w telewizor.
– Liczyć się naucz.
Babce odpowiada tylko mlaskanie.

Foto: Rachel.Adams / Foter / CC BY-ND