W dobie mediów społecznościowych, memów i ogólnego rozpasania, nie da się już pisać z ambony. Dawne przyzwyczajenia pisarzy, dzięki którym żyli w wieżach z kości słoniowej, teraz prowadzą do twardego lądowania w gnojówce. Co zrobić, żeby nie zostać największą atrakcją Kwejków i Demotów?

Czasy nam się zmieniły i teraz komunikacja nie przebiega już w jedną stronę – od pisarza czy wydawcy do czytelników. Teraz czytelnicy odpowiadają! Oczywiście, używając tych kanałów, w których czują się najswobodniej, czyli głównie Internetu. Mają dzięki temu okazję nie tylko do przesłania maila ulubionemu twórcy, ale – przede wszystkim – do tego, żeby solidnie obśmiać tych, którzy w ich ocenie godni są takiego traktowania.

Żartuje się na forach. Żartuje się za pomocą memów. Ba, żartuje się, żonglując cytatami z wyśmiewanych dzieł. Pięknym przykładem jest sława, jaką cieszy się Paulo Coelho – Internet go kocha.

Domorośli spece od wizerunku twierdzą, że nieważne, jak mówią, byle nie przekręcali nazwiska. Na dłuższą metę – nie jest to najlepsza strategia. Bo powiedzmy sobie szczerze, kto nabrał ochoty na kupno książki Coelho po obejrzeniu powyższego mema?

O pisarzach najmocniej świadczy ich twórczość. To właśnie z jej pomocą zaskarbiają sobie serca czytelników. Prywatnie – mogą być neurotykami, ekscentrykami, bufonami i gburami. Mało kto będzie chciał zostać ich sąsiadem, ale publika wybaczy takie błahostki, jeśli pisarz rzeczywiście tworzy porywające opowieści. Jeśli do nich dociera. Ta tolerancja kończy się jednak w chwili, gdy przykre nawyki autora zaczynają dyktować jego pisarską drogę.

Internet jest bardzo wrażliwy na punkcie pewnych zachowań, a ze wszystkiego, co mu się nie podoba, potrafi szydzić bezlitośnie (i często mało subtelnie). W tym wpisie pokażę Ci więc trzy najważniejsze powody, dlaczego czytelnicy zaczynają bekę z autorów.

Nie idź tą ścieżką. Nie rób tego w domu!

Arogancja

Pisarze nie są skromni. Po prostu, taka natura tego fachu. Każdy, kto zapisuje słowa, jest przekonany, że ktoś – gdzieś, kiedyś – uzna jego wypociny za warte lektury. Inaczej, po co się męczyć? Powiem nawet więcej, miłość własną łatwo wykorzystać jako potężną motywację do tworzenia. W końcu człowiekowi łaknącemu uznania łatwiej znieść twórcze katusze, jeśli wierzy, że u ich kresu czeka uwielbienie mas albo przynajmniej skromny Nobel.

Kłopot z arogancją zaczyna się dopiero wtedy, gdy staje się widoczna w tekstach. Mówię o tych wszystkich momentach, kiedy lektura zaczyna kręcić się albo wokół samej persony autora, albo wokół jego ego („ależ on mądry”). Tutaj z przykładem zdąża niezawodny Michał Witkowski – od dekady nie napisał bowiem książki, która nie byłaby jakąś formą celebracji jego własnej osoby. Ot, choćby ostatnie dzieło, „Zbrodniarz i dziewczyna”, gdzie możemy śledzić alter-ego autora w roli detektywa. Założę się, że następna w kolejce jest realizacja fantazji o zostaniu strażakiem. Albo kosmonautą. Bo fantazje erotyczne opisywane są na bieżąco.

Bardziej subtelnym, choć równie nieznośnym arogantem jest choćby Andrzej Sapkowski. I nie mówię tu o słynnych wyczynach podczas konwentów. Mówię wyłącznie o jego twórczości. Pełno w niej przecież odniesień do kontekstów spoza opowieści, obcojęzycznych wtrąceń i w ogóle – „puszczania oka do czytelnika”. Większość takich przypadków nie jest konieczna z punktu widzenia opowieści, a całkiem sporo wręcz ją psuje. Teoretycznie tego typu wtrącenia mogłyby pełnić funkcję rozrywkową, ale cóż – wiele z nich nawet nie próbuje nikogo rozśmieszyć. Sapkowski jednak wciska je z kompulsywnym uporem. Tak jakby chciał zmusić swoje dzieło to mówienia „spójrz, jaki mój autor jest oczytany”. Och, jakimże jest erudytą.

Pycha oddala każdego twórcę od odbiorców. Jeśli piszesz po to, żeby coś komuś udowodnić, albo chociaż licząc na to, że w zamian spotkają Cię zaszczyty i uwielbienie – uważaj na siebie. Arogancja daje napęd, ale jeśli nie założysz jej cugli, po prostu Cię stratuje.

Mądrość z mikrofali

Opowiedziana w paru słowach, każda książka wyda się banalna. „Hobbit” Tolkiena? Banda kurdupli idzie ukraść skarb. „Ulysses” Joyce’a? Koleś chodzi po mieście.

Ostatnio Pilch zapowiedział swoją następną powieść słowami: „historia starego pisarza, który się nieoczekiwanie i fatalnie zakochuje w młodziutkiej kurwie”.

Superaśnie. Ręce świerzbią do czytania. Tak bardzo, że aż znów oddam głos nieocenionemu Coelho:

Gdybyśmy naprawdę każdą myśl potrafili w pełni i adekwatnie zawrzeć w ramach krótkiego aforyzmu, nie byłoby potrzeby, aby pisać książki. W rzeczywistości jednak jest inaczej – o impecie opowieści decydują przede wszystkim szczegóły. To tam schował się diabeł. Moglibyśmy, na przykład, wziąć mądrość w rodzaju „dzieci są okrutne”. No bywają, i co z tego? Ano, „Władca much” Goldinga. Albo – odkrycie spod znaku „w więzieniu jest źle”. Efekt? „Mury Hebronu” Stasiuka.

Nie chodzi o to, jak wielką mądrość masz do przekazania – tylko o to, jak potrafisz o niej mówić. Jeśli robisz to wyraziście, z impetem, nawet kompletnie banalne prawdy będą otwierać ludziom oczy.

Czytelnik sięga po książkę, bo łaknie nowych doświadczeń. Chce przeżyć coś, co go wzbogaci. Mówię tu o konkretnych wrażeniach, zmysłowych. Jeśli na kartach powieści komuś grozi śmierć, czytelnicy chcą poczuć bicie jego serca, smak krwi w ustach, uderzenie adrenaliny. W innej sytuacji, gdy bohater dochodzi do jakichś wniosków na temat natury świata, czytelnicy pragną śledzić jego myśli, skakać wraz z nim od konkluzji do konkluzji. Nie chcą dostać gotowca. Jeśli widzą i doświadczają tego, co bohater, mają wrażenie, że uczestniczą, że swoją obecnością pomagają zrealizować się opowieści. W takiej sytuacji dostarczanie im mądrości gotowej, przetworzonej – jest jak cios w pysk.

Pokazując czytelnikowi szczegóły, budujesz jego immersję. Podając gotowe formułki, mówisz do niego z ambony. Zastanów się, w którym doświadczeniu wolisz brać udział.

Fałsz

To jest absolutnie największy grzech polskich pisarzy. W zupełności zgadzam się z Łukaszem Orbitowskim, gdy mówi:

Polska literatura cierpi na chroniczny brak szczerości. Ludzie kłamią tak potwornie, tak nieudolnie, piszą książki bez wiary, wymyślone, tego się nie da znieść!

Istnieją niezliczone przykłady książek dziejących się w Polsce wydumanej, kompletnie nieprawdziwej, które jednak pretendują do tego, żeby mówić o Polakach jakąś prawdę. Może nawet – Prawdę, bo im większa litera, tym więcej bzdur. A to ktoś naczytał się „Frondy”, nasłuchał przemówień Kaczyńskiego, i dalejże pisać o straszliwej katolickiej Polsce, która chce pożreć własne dzieci. Ktoś naoglądał się „Ranczo” i „Plebanii” – i już myśli, że ma kompetencje, by pisać o prowincji. Zgłębił dzieła Ziemkiewicza albo Wildsteina, i już wie, że wszędzie sitwa i salon. Zbyt długo zabawił na stronie „Krytyki Politycznej”, i już zna Prawdę o krwiożerczym kapitalizmie.

Oczywiście, nikt nie pisze obiektywnie, możemy to robić tylko z konkretnej perspektywy. Chodzi więc o to, by być wiernym sobie – swojemu doświadczeniu, swojej wizji. Nie pisać o rzeczach, o których nie mamy pojęcia. Nie dzielić się cudzymi, wyczytanymi gdzieś mądrościami. Nie udawać, że świat jest lepszy lub gorszy, niż nam się rzeczywiście wydaje.

Gwarantuję Ci, że żaden czytelnik nie przyjdzie do Ciebie po więcej ściemy. Tego jest w świecie pełno, kompletnie za darmo. Nikt nie będzie się męczyć, czytać książki, tylko po to, żeby ostatecznie pozostać z wrażeniem, że po raz kolejny dał się zrobić w balona.

Jeśli chcesz stworzyć realistyczną opowieść – wyjdź na ulicę i opisz to, co faktycznie widzisz; nie to, co wszyscy opisują i nie tak, jak wszyscy to robią. Zrób to po swojemu, lojalnie wobec własnego oglądu rzeczywistości.

Jeśli wolisz jakiś rodzaj fantastyki – sięgnij w głąb i spróbuj uzewnętrznić swoje strachy i marzenia. Nie używaj smoków dlatego, że są cool i wszyscy o nich piszą. Użyj ich tylko wtedy, gdy ta ikona coś dla Ciebie znaczy. Gdy możesz za jej pomocą stworzyć opowieść o strachu i zniszczeniu, o godności i honorze, albo o odchodzącej magii i utraconej szlachetności. Fantastyka pozwala Ci ubrać pierwotne odczucia w konkretne kształty, opowiedzieć mity na nowo – więc dodaj do tego nurtu coś, co jest rzeczywiście unikatowe: swoją perspektywę.

Foto: Tambako the Jaguar / Foter /CC BY-ND 2.0